Sumbangan Kesarjanaan dalam Isu Nasional antara Ahli Akademik Malaysia dan Indonesia: Suatu Perbandingan Kesarjanaan

Dalam dekad-dekad kebelakangan ini, wacana umum memperlihatkan kelincahan sarjana Indonesia mengulas isu nasional—daripada demokrasi, kemiskinan, korupsi, hingga falsafah negara—secara terbuka, mendalam, dan sering kali mempengaruhi haluan dasar negara. Sebaliknya, di Malaysia, suara akademik jarang muncul dengan lantang dalam isu kontemporari; dan jika muncul sekalipun, ia datang daripada kelompok kecil yang berani, bukan arus perdana. Persoalan ini bukan soal kecerdasan atau kapasiti intelektual, tetapi struktur, budaya, dan landskap institusi yang membentuk keberanian atau kesenyapan seseorang sarjana.

1. Jejak Sejarah Politik: Budaya Kesenyapan yang Diinstitusikan

AUKU 1971 merupakan garis pemisah yang membentuk identiti akademik Malaysia. Kajian oleh Weiss (2012) dan Zawawi Ibrahim (2016) menunjukkan bahawa undang-undang tersebut bukan sekadar mengawal penglibatan politik mahasiswa, tetapi turut mewujudkan budaya takut dalam kalangan pensyarah. Keterlibatan awam dianggap berisiko, terutama apabila isu menyentuh hubungan kaum, agama, atau dasar ekonomi negara.

Sebaliknya, Indonesia melalui reformasi 1998 menyaksikan kejatuhan Orde Baru dan pembukaan ruang awam yang luas. Aspinall (2005) dan Lindsey (2018) mencatatkan bahawa kampus—terutamanya UGM, UI, ITB, dan UNPAD—muncul kembali sebagai medan pergelutan idea, bukan sekadar kilang tenaga kerja. Kebebasan media yang lebih luas membuka saluran bagi sarjana untuk menyuarakan pandangan tanpa dikekang.

Dalam kata lain, Malaysia diwarisi struktur yang meminggirkan wacana kritikal, manakala Indonesia diwarisi tradisi intelektual yang memanggil sarjana ke tengah gelanggang masyarakat.

2. Identiti Akademik: Antara Teknokrasi Malaysia dan Aktivisme Indonesia

Sejak era industrialisasi Mahathir, universiti di Malaysia diletakkan dalam logik teknokratik—melahirkan jurutera, saintis, pegawai kerajaan, dan profesional industri. Seperti dihujahkan Crouch (1996), pembangunan negara dipacu oleh rasional birokrasi dan bukan wacana falsafah. Dalam kerangka ini, sarjana dilatih untuk mematuhi garis institusi, bukan mencabar status quo.

Di Indonesia, aktivisme merupakan sebahagian daripada DNA akademik. Nama-nama seperti Azyumardi Azra, Goenawan Mohamad, Yudi Latif, dan Nurcholish Madjid bukan sahaja tokoh universiti, tetapi tokoh kebangsaan. Mereka muncul di akhbar, televisyen, YouTube, forum komuniti dan ruang awam lain, membentuk wacana nasional dengan bahasa yang mudah tetapi tetap sarat kesarjanaan.

Dengan ini, engagement bukan dianggap gangguan kerja akademik, tetapi inti pati kesarjanaan itu sendiri.

3. Sistem Insentif Akademik: Ketika MyRA dan Scopus Membunuh Wacana Awam

Masalah paling struktural ialah sistem penilaian akademik Malaysia yang bersifat metrik-centred. MyRA, KPI, dan budaya Scopus mengukur nilai sarjana melalui:

bilangan artikel berindeks,

impak faktor,

sitasi,

dana penyelidikan yang diperoleh.

Kajian antarabangsa oleh Feenstra & Delgado López-Cozar (2022) dan Heuritsch (2021) mendapati sistem metrik sebegini menghasilkan tingkah laku akademik yang semakin sempit, semakin jauh daripada isu masyarakat, dan semakin terasing daripada realiti kehidupan. Walaupun kajian tersebut tidak menilai Malaysia secara khusus, coraknya jelas berlaku di sini.

Di Indonesia, konsep pengabdian masyarakat—yang merangkumi wacana awam, pendidikan sivik, forum komuniti—diambil kira dalam penilaian akademik. Akhbar arus perdana seperti Kompas dan Tempo pula secara aktif menjemput sarjana sebagai kolumnis tetap.

Teorinya mudah: apa yang diukur itulah yang dikerjakan.

Jika universiti mengukur angka, sarjana mengejar angka; jika universiti mengukur penglibatan, sarjana menyumbang kepada masyarakat.

4. Ekosistem Media: Siapa yang Menentukan Suara Intelek?

Media Malaysia—secara sejarah—ditadbir oleh organisasi berkait kerajaan. Steele (2009) menunjukkan bahawa wacana kritikal sering dibingkaikan sebagai berbahaya atau mengganggu keharmonian. Dalam lingkungan ini, ruang untuk akademik menjadi sempit; topik sensitif tidak digalakkan; dan suara sarjana yang kritikal mudah dilabelkan sebagai partisan.

Di Indonesia, media bebas pasca-Reformasi mencipta permintaan terhadap komentar intelek. Sarjana dipanggil kerana media melihat nilai analitik mereka, bukan ancaman mereka. Dalam erti kata lain, pasaran wacana Indonesia memerlukan sarjana, manakala pasaran wacana Malaysia sering menjauhi mereka.

5. Budaya Risiko, Hierarki Birokrasi, dan Ketakutan Serangan Balas

Kajian Suffian et al. (2020) mendapati ramai akademik Malaysia berhati-hati untuk mengulas isu nasional kerana:

penilaian kenaikan pangkat,

peluang memegang jawatan pentadbiran,

pergantungan kepada ketua jabatan,

kebergantungan kepada dana kerajaan.

Dalam budaya hierarki yang kuat, sarjana memilih jalan selamat—diam. Kesenyapan bukan tanda tidak tahu, tetapi strategi bertahan.

Indonesia pula membenarkan sarjana untuk kritikal tanpa bimbang akan kehilangan jawatan atau biasiswa. Keberanian itu hidup kerana institusi tidak menghukum mereka yang bersuara.

6. Tradisi Intelektual: Antara Alatas dan Goenawan

Malaysia pernah mempunyai tokoh besar—Syed Hussein Alatas, Shaharuddin Maaruf, dan Zawawi Ibrahim—tetapi tradisi intelektual mereka tidak mengalir menjadi budaya universiti keseluruhannya. Sebahagiannya disebabkan struktur politik; sebahagiannya lagi kerana universiti direka untuk melayani pembangunan ekonomi, bukan pembangunan wacana.

Sebaliknya, tradisi esei Indonesia—yang dikembangkan oleh Goenawan Mohamad, Soedjatmoko, Madjid, dan generasi sarjana pasca-Reformasi—membentuk habitus yang melihat menulis sebagai kewajipan moral.

Dalam kata lain, Indonesia mempunyai ekologi intelektual; Malaysia hanya mempunyai institusi akademik.

Kesimpulan: Kesunyian yang Diinstitusikan

Kekurangan sumbangan intelektual daripada akademik Malaysia bukanlah kegagalan individu. Ia adalah hasil gabungan:

1. struktur undang-undang yang mengekang,

2. budaya universiti yang teknokratik,

3. sistem penilaian berasaskan metrik,

4. ekosistem media yang tidak merangsang analisis intelek, dan

5. budaya risiko yang mengakar.

Sementara Indonesia berkembang dengan tradisi sarjana sebagai pengkritik dan penunjuk arah masyarakat, Malaysia masih terbelenggu dalam logik “kepatuhan” birokratik.

Jika Malaysia mahu menghidupkan kembali roh kesarjanaan, ia perlu memulihkan keberanian intelektual—bukan sekadar mencetak lebih banyak artikel Scopus.

Wacana nasional tidak boleh dibiarkan kosong; ia memerlukan suara yang lahir daripada integriti ilmu, bukan metrik yang buta makna.

Oleh

Fikir Lestari, Disember 2025

Bibliografi

Aspinall, E. (2005). Opposing Suharto: Compromise, Resistance, and Regime Change in Indonesia. Stanford University Press.

Crouch, H. (1996). Government and Society in Malaysia. Cornell University Press.

Feenstra, R. A., & Delgado López-Cózar, E. (2022). The footprint of a metrics-based research evaluation system on philosophical scholarship. Research Evaluation, 32(1), 32–46.

Heuritsch, J. (2021). Reflexive behaviour: How publication pressure affects research quality. Publications, 9(4), 52.

Lindsey, T. (2018). Indonesia after Reformasi: From transition to consolidation. In Indonesia: Law and Society (3rd ed.). Federation Press.

McVey, R. (2002). Civil society and political change in Asia: Indonesia. Routledge.

Sahlan, N., & Shamsul A. B. (2011). Academic freedom in Malaysia: Between autonomy and control. Kajian Malaysia, 29(1), 1–28.

Steele, J. (2009). Professionalism Online: Malaysian Journalists and Digital Media. Routledge.

Suffian, M., Rahman, S., & Idris, N. (2020). Constraints on academic freedom in Malaysian public universities. Journal of Academic Ethics, 18, 45–60.

Weiss, M. (2012). Politics in Malaysia: The Malay Dimension. Routledge.

Zawawi Ibrahim. (2016). The Malaysian critical tradition and the politics of knowledge. Strategic Information and Research Development Centre.