Imej: Digital collage oleh Danai Gκoni
Hannah Arendt pernah mengingatkan bahawa totalitarianisme tidak semestinya muncul dengan tentera berarak atau pemimpin menjerit dari pentas. Ia boleh bermula secara senyap—melalui sistem, khususnya sistem pentadbiran yang semakin luas, impersonal, dan mempunyai logik sendiri. Totalitarianisme, bagi Arendt, berlaku apabila rasionaliti pentadbiran menggantikan pertimbangan manusia, apabila peraturan menjadi lebih “hidup” daripada manusia yang menggunakannya, dan apabila tindakan manusia berpunca daripada ketakutan untuk tidak mematuhi, bukan daripada pertimbangan moral atau intelektual.
Di universiti-universiti Malaysia hari ini, kita boleh mengesan gema struktur ini—bukan negara totalitarian, tetapi satu bentuk totalitarianisme birokratik melalui metrik, audit, borang, KPI, ranking, dan ritual pengurusan yang semakin menguasai kehidupan akademik.
1. Kelahiran Sistem yang Mengatasi Manusia
Arendt menegaskan bahawa totalitarianisme berkembang ketika manusia menyerahkan keupayaan menilai kepada satu sistem abstrak. Dalam pendidikan tinggi Malaysia, para akademik hidup dalam “dunia sistem” yang ditentukan oleh:
skor MyRA
indikator ranking (QS, THE)
audit kualiti dalaman
ritual dokumentasi MQA
penilaian eLPPT, laporan bulanan, minit mesyuarat
“dashboard” prestasi penerbitan, geran, IP, inovasi
Apa yang asalnya alat untuk membantu telah menjadi kuasa yang berdiri sendiri. Keputusan dibuat bukan berdasarkan makna—tetapi sama ada ia memenuhi format.
Arendt menggambarkan keadaan ini sebagai “the rule of nobody”—pemerintahan tanpa manusia. Tiada siapa bertanggungjawab; “itulah prosedur.”
2. Pengasingan sebagai Mekanisme Kawalan
Arendt berpendapat bahawa totalitarianisme memerlukan individu yang terasing, letih dan terpisah daripada komuniti intelektual. Individu yang terasing lebih mudah dikawal oleh sistem daripada oleh hubungan insani.
Di universiti, pengasingan muncul melalui:
persaingan dalaman untuk geran, promosi, KPI
tekanan “publish or perish” yang bersifat individualistik
keletihan akibat beban pentadbiran harian
ketandusan dialog dan kolaborasi sejati
penilaian berterusan yang menyerupai pengawasan
Ramai pensyarah pulang ke rumah bukan dengan manuskrip atau renungan intelektual, tetapi dengan fail-fail audit dan borang e-naik taraf. Universiti menjadi ruang individu yang sunyi, bukan komuniti sarjana.
Arendt memberi amaran: keadaan kesunyian dalam keramaian ini membuka ruang kepada ketundukan terhadap kuasa birokrasi.
3. Pemikiran Diganti Prosedur
Totalitarianisme, bagi Arendt, menghancurkan pemikiran dengan menggantikannya dengan ideologi tertutup. Di universiti Malaysia, ideologi itu ialah pengurusan (managerialism).
Di bawah ideologi pengurusan:
ilmu menjadi “output”
penyelidikan menjadi “deliverables”
pengajaran menjadi “jam kredit”
pelajar menjadi “stakeholders”
inovasi menjadi “ppm MyRA”
Kreativiti diganti oleh kecekapan; keberanian intelektual diganti oleh pematuhan format; keaslian fikir diganti oleh kebolehan mengisi borang.
Inilah banaliti kejahatan versi akademik: bukan kejahatan sengaja, tetapi sistem yang memaksa orang biasa melakukan sesuatu yang memiskinkan akal budi tanpa mereka sedar.
4. Ritual Pematuhan yang Menenangkan Sistem
Arendt menulis tentang ritual dan upacara yang mengekalkan ilusi keberkesanan dalam sistem totalitarian. Pendidikan tinggi Malaysia juga memiliki ritualnya:
mesyuarat “town hall” yang keputusannya sudah dibuat
bengkel strategi yang menghasilkan buku tebal tetapi tiada perubahan substantif
audit dalaman yang memakan masa lebih banyak daripada kerja akademik
pelan strategik yang diperbaharui setiap tiga tahun tetapi jarang memperbaiki realiti
Ritual-ritual ini mengukuhkan kesan bahawa sistem sentiasa bergerak, walhal yang bergerak hanyalah kertas, laporan dan jadual.
5. Penghapusan Kespontanan dan Ketakutan terhadap Kesilapan
Bagi Arendt, kebebasan manusia lahir daripada tindakan spontan, keberanian untuk mencipta yang baharu. Sistem totalitarian membenci spontaniti kerana ia tidak boleh diaudit, tidak boleh dipiawaikan.
Di universiti Malaysia, spontaniti dianggap risiko:
ingin mencuba bentuk kuliah baharu dianggap tidak mematuhi MQA
penyelidikan eksperimental dianggap “tidak indexed”
kerja komuniti dianggap “tidak MyRA”
idea besar dianggap “tidak strategik”
Pensyarah hidup dalam budaya takut tersilap, takut tertinggal borang, takut disoal auditor. Inilah mekanisme psikologi yang Arendt kata paling penting dalam sistem totalitarian: ketakutan kecil yang berpanjangan.
6. Matlamat Digantikan oleh Proses
Tragedi terbesar ialah apabila matlamat universiti—mencari kebenaran, hikmah, kesarjanaan—digantikan oleh proses. Proses menjadi matlamat.
Pensyarah kini:
lebih lama menulis bukti kerja daripada menjalankan kerja
lebih banyak masa mengurus sistem daripada membimbing pelajar
lebih banyak tenaga mengumpul markah KPI daripada berfikir
Inilah kemenangan kesia-siaan yang dibimbangi Arendt: manusia menjadi bahagian kecil dalam mesin yang tidak lagi difahami tujuannya.
7. Bukan Diktator, Tetapi Logik Totalitarian
Naratif ini bukan mendakwa universiti Malaysia adalah rejim totalitarian politik.
Sebaliknya, ia menunjukkan bagaimana birokrasi boleh menjadi totalitarian dalam roh dan struktur:
total: ia menyelinap ke seluruh aspek kerja akademik
impersonal: sistem menggantikan pertimbangan manusia
ritualistik: prosedur mengatasi makna
mengasingkan: akademik kehilangan komuniti
memelihara diri: birokrasi wujud untuk birokrasi
Inilah amaran Arendt: totalitarianisme tidak memerlukan polis rahsia. Ia boleh tumbuh melalui sistem yang memakan dunia manusia dari dalam, perlahan-lahan, tanpa disedari.
Dan di sinilah risiko pendidikan tinggi Malaysia hari ini: apabila sarjana tidak lagi menjadi pemikir atau pendidik, tetapi menjadi pegawai yang tekun menuruti kehendak sistem yang semakin abstrak.
Fikir Lestari, (Disember 2025)
.
Ulasan
Catat Ulasan