Universiti sepatutnya menjadi antara ruang paling bebas untuk manusia berfikir. Di sinilah sesuatu yang dianggap benar boleh dipersoalkan, idea yang ganjil diberikan ruang, kegagalan intelektual dibenarkan, dan ilmu diterokai tanpa mengetahui terlebih dahulu apakah hasil akhirnya. Namun terdapat suatu paradoks dalam universiti kontemporari: semakin banyak mekanisme diwujudkan untuk menjamin “kualiti”, “kecemerlangan”, “akauntabiliti” dan “prestasi”, semakin kuat pula keluhan bahawa kehidupan akademik telah dibebani pengukuran, audit dan pentadbiran.
Michel Foucault memberikan dua kerangka yang berguna untuk memahami paradoks ini. Yang pertama ialah Panopticon, yang membantu kita memahami bagaimana kuasa mendisiplinkan manusia melalui pengawasan. Yang kedua ialah episteme, yang lebih mendasar: bagaimana sesuatu zaman menentukan syarat-syarat yang membolehkan sesuatu diterima sebagai pengetahuan (Foucault, 1970, 1977).
Dari perspektif Desilo, kedua-duanya boleh dibaca sebagai dua tangan yang mencengkam ilmu. Tangan pertama mengawal manusia yang menghasilkan ilmu. Tangan kedua mengehadkan cara ilmu itu sendiri dapat difikirkan.
Tangan pertama: Panopticon dan managerialisme
Foucault mengambil gagasan Panopticon daripada Jeremy Bentham—sebuah penjara berbentuk bulatan dengan menara pengawasan di tengahnya. Keistimewaan sistem ini bukanlah kerana pengawal sentiasa memerhatikan banduan. Sebaliknya, banduan tidak mengetahui bila dirinya sedang diperhatikan. Akibatnya, kemungkinan untuk sentiasa diperhatikan menyebabkan seseorang mula mengawal dirinya sendiri (Bentham, 1995; Foucault, 1977).
Inilah kecanggihan kuasa moden: kuasa tidak lagi semestinya memerlukan paksaan secara langsung. Manusia menginternalisasikan pengawasan dan akhirnya mendisiplinkan dirinya sendiri (Foucault, 1977).
Universiti kontemporari mempunyai versi Panopticon yang jauh lebih canggih. Menaranya tidak lagi dibina daripada batu. Ia hadir dalam bentuk KPI, dashboard prestasi, audit, ISO, ranking, sitasi, indeks penerbitan, penilaian prestasi, dokumentasi akreditasi dan pelbagai sistem jaminan kualiti.
Penyelidikan tentang audit culture di universiti memang menunjukkan bagaimana indikator prestasi, benchmarking dan teknologi pengukuran boleh membentuk semula tingkah laku serta subjektiviti ahli akademik. Shore (2008), misalnya, menghubungkan perkembangan ini dengan New Public Management dan persoalan Foucauldian tentang governmentality.
Penyelidikan Crawford Spence pula membincangkan ketegangan antara judgement dan metrics dalam pengurusan pendidikan tinggi, khususnya apabila ukuran instrumental mula mengatasi pertimbangan akademik (Spence, 2009).
Pensyarah akhirnya tidak perlu lagi diarahkan setiap hari. Mereka belajar mengawasi diri sendiri:
Berapa artikel saya tahun ini? Berapa sitasi? Jurnal ini Q berapa? Aktiviti ini dikira dalam KPI mana? Apakah bukti yang perlu dimuat naik? Berapa markah yang saya peroleh?
Pada saat itu Panopticon telah mencapai kejayaannya. Pengawas telah berpindah masuk ke dalam fikiran orang yang diawasi.
Namun masalahnya bukanlah pengukuran itu sendiri. Universiti memang memerlukan akauntabiliti, piawaian dan mekanisme memastikan mutu. Masalah bermula apabila alat pengukuran bertukar menjadi definisi terhadap perkara yang diukurnya.
Seorang sarjana ialah guru, pemikir, pembimbing, pengkritik, penyelidik, penjaga tradisi keilmuan dan anggota masyarakat. Tetapi kompleksiti ini sukar dimasukkan ke dalam sistem pengurusan.
Maka berlakulah reduksi:
Sarjana → aktiviti → output → indikator → KPI → skor.
Akhirnya bukan lagi KPI yang mengukur nilai kesarjanaan. Sebaliknya, apa yang boleh menjadi KPI mula menentukan apa yang dianggap bernilai sebagai kesarjanaan.
Kajian Crawford Spence mengenai pengurusan pendidikan tinggi menggambarkan ketegangan ini sebagai pertentangan antara judgement dan metrics: apabila ethos pengukuran instrumental menjadi dominan, penyelidikan dan pengajaran boleh semakin diarahkan kepada apa yang boleh ditunjukkan sebagai prestasi, dengan mengorbankan penyelidikan intelektual yang luas dan mendalam (Spence, 2009).
Tangan kedua: cengkaman episteme
Namun Panopticon hanya menerangkan bagaimana ahli akademik dikawal. Persoalan yang lebih mendasar ialah: mengapa sistem pengukuran sedemikian kelihatan begitu rasional kepada kita?
Di sinilah konsep episteme Foucault menjadi penting.
Dalam The Order of Things, Foucault menunjukkan bahawa setiap zaman mempunyai struktur epistemik tertentu yang menentukan syarat-syarat sesuatu itu dapat difikirkan sebagai pengetahuan. Beliau membezakan secara kasar episteme Renaissance, Classical dan Modern. Arkeologinya cuba menunjukkan bahawa sistem pengetahuan bukan sekadar koleksi idea individu, tetapi beroperasi melalui peraturan historis yang menentukan sempadan kemungkinan pemikiran pada sesuatu zaman (Foucault, 1970).
Daripada perspektif Desilo, perubahan ini boleh dibaca sebagai sebahagian daripada sejarah panjang fragmentasi pengetahuan.
Dalam susunan ilmu yang masih mempunyai horizon metafizik, pembahagian ilmu tidak semestinya bermaksud pemutusan. Ilmu boleh dibahagikan untuk difahami, kemudian dikembalikan kepada gambaran keseluruhan. Dalam bahan Desilo, perbezaan ini dinyatakan melalui tafsīl dan jamʿ: pembezaan dilakukan untuk kefahaman tetapi tetap berada dalam horizon kesatuan ((Zaky Jaafar, 2026).
Perubahan penting berlaku apabila pemisahan bukan lagi sekadar kaedah, tetapi secara beransur-ansur menjadi struktur pengetahuan itu sendiri.
Descartes memisahkan subjek yang berfikir daripada dunia material yang diperhatikan (Descartes, 1985). Bacon memperkukuhkan eksperimen dan pengasingan fenomena sebagai jalan memperoleh pengetahuan (Bacon, 2000). Sains moden memperoleh kuasa luar biasa dengan menjadikan fenomena lebih terasing, terkawal dan boleh diukur. Bahan Desilo sendiri meletakkan perkembangan Descartes dan Bacon sebagai titik penting dalam perkembangan fragmentasi epistemologi moden (Zaky Jaafar, 2026)
Tetapi kejayaan itu mempunyai risiko epistemik: apa yang tidak mudah diukur semakin mudah dianggap kurang nyata, kurang objektif atau kurang penting.
Di sinilah Desilo melanjutkan Foucault. Foucault menunjukkan bahawa apa yang boleh diterima sebagai pengetahuan mempunyai sejarah. Desilo bertanya: apakah yang hilang apabila struktur pengetahuan tersebut memutuskan bahagian daripada keseluruhannya—fakta daripada makna, ukuran daripada nilai, kepakaran daripada kebijaksanaan, dan ilmu daripada tujuan?
Apabila kedua-dua tangan bertemu
Di universiti kontemporari, dua bentuk kuasa ini akhirnya bertemu.
Episteme menentukan apa yang kelihatan sebagai ilmu yang sah.
Managerialisme menentukan bagaimana penghasil ilmu harus berkerja.
Yang pertama bekerja pada aras epistemologi; yang kedua pada aras institusi dan manusia.
Kita boleh menggambarkan mekanismenya begini:
Reduksionisme
mengecilkan fenomena kompleks kepada komponen yang boleh dikendalikan.
↓
Saintisme
memberikan autoriti berlebihan kepada apa yang boleh dibuktikan melalui kaedah tertentu.
↓
Pengukuran
menterjemahkan realiti kepada indikator.
↓
Managerialisme
menggunakan indikator untuk mengurus manusia.
↓
Panopticon
menjadikan manusia mengawal dirinya berdasarkan indikator tersebut.
↓
Normalisasi
akhirnya manusia menyesuaikan tujuan hidup akademiknya kepada apa yang boleh diukur.
Maka tangan kanan memegang struktur ilmu, sementara tangan kiri memegang penghasil ilmu.
Universiti yang produktif tetapi mandul
Di sinilah muncul satu paradoks yang lebih membimbangkan. Sebuah universiti boleh menjadi semakin produktif menurut ukuran institusinya tetapi semakin mandul secara intelektual.
Jumlah penerbitan boleh meningkat. Sitasi meningkat. Geran meningkat. Ranking meningkat. Dokumentasi semakin sempurna. Semua borang lengkap. Semua learning outcomes dipetakan. Semua proses mematuhi piawaian.
Tetapi tidak ada satu pun daripada indikator tersebut dengan sendirinya membuktikan bahawa sebuah universiti semakin berani berfikir.
Malah terdapat literatur pendidikan tinggi yang memberi amaran bahawa metric governance boleh mengganggu dorongan yang diperlukan untuk pencarian ilmiah yang kreatif, sementara pengurusan pengajaran dan penyelidikan yang terlalu granular boleh mengorbankan penyelidikan intelektual yang luas dan kritikal (Muller, 2018; Shore, 2008; Spence, 2009).
Kita perlu berhati-hati di sini. Tidak tepat untuk mengatakan bahawa KPI atau ISO semestinya membunuh kreativiti. Hubungan sebab-akibatnya bergantung pada bagaimana instrumen tersebut direka dan digunakan. Tetapi apabila sistem ganjaran menjadi terlalu bergantung pada indikator yang telah ditentukan, satu insentif yang kuat tercipta: jangan terlalu jauh daripada apa yang sistem sudah tahu bagaimana untuk menilai.
Sedangkan pemikiran kritikal yang sebenar kadangkala perlu mempersoalkan sistem penilaian itu sendiri.
Dan kreativiti yang sebenar sering bermula daripada sesuatu yang belum mempunyai kategori.Ilmu yang telah dijinakkan
Di sinilah mungkin terletaknya tragedi universiti moden.Universiti masih mempunyai profesor. Masih mempunyai jurnal. Masih menjalankan persidangan. Masih menghasilkan penyelidikan. Dari luar, keseluruhan jentera ilmu kelihatan semakin aktif.
Tetapi persoalan Desilo bukanlah berapa banyak ilmu dihasilkan? Persoalannya ialah, apakah jenis manusia dan apakah jenis pemikiran yang sedang dihasilkan oleh sistem ilmu tersebut?
Apabila seorang sarjana mula memilih persoalan kerana ia mudah diterbitkan, memilih jurnal kerana nilainya dalam sistem, memilih kolaborator kerana kesannya kepada skor, dan meninggalkan persoalan penting kerana ia terlalu lambat, terlalu kompleks atau terlalu sukar diukur, kuasa tidak perlu lagi melarang beliau berfikir.
Beliau masih bebas.
Tetapi ruang kemungkinan pemikirannya telah mengecil.
Inilah pertemuan paling menarik antara Foucault dengan Desilo. Panopticon menjelaskan bagaimana sarjana dijinakkan dari dalam, sementara episteme membantu menjelaskan bagaimana batas pemikirannya dibentuk dari luar kesedarannya.
Kedua-duanya tidak memerlukan konspirasi. Tidak perlu ada seorang rektor yang berniat memusnahkan ilmu. Dekan boleh bekerja dengan ikhlas. Pegawai kualiti boleh sangat berdedikasi. Pensyarah boleh bekerja siang dan malam. Setiap orang mungkin menjalankan tugasnya dengan sempurna.
Namun keseluruhan sistem masih boleh menghasilkan sesuatu yang tidak diingini oleh sesiapa.
Di sinilah Desilo membawa analisis selangkah lebih jauh. Masalah universiti bukan semata-mata kekurangan kebebasan, kekurangan dana atau birokrasi yang berlebihan. Masalah yang lebih mendasar ialah fragmentasi antara ilmu dengan makna, pengukuran dengan nilai, pengurusan dengan tujuan, dan kepakaran dengan gambaran keseluruhan.
Maka pembebasan universiti tidak cukup dengan membuang KPI atau ISO. Itu hanya memotong salah satu tangan.
Cabaran yang lebih besar ialah mengembalikan pengukuran kepada kedudukannya sebagai alat, pengurusan sebagai khidmat kepada ilmu, kepakaran sebagai bahagian daripada keseluruhan, dan universiti sebagai tempat manusia bukan sahaja menghasilkan pengetahuan, tetapi mempunyai kebebasan intelektual untuk bertanya:
Apakah yang benar? Apakah yang baik? Apakah yang bermakna? Dan untuk apakah ilmu ini akhirnya digunakan?
Universiti yang tidak lagi mempunyai ruang untuk soalan-soalan itu mungkin masih sangat cekap menghasilkan pengetahuan. Tetapi ia semakin kehilangan kebijaksanaan.
Zaky Jaafar.
Sep 2026
Rujukan
Bacon, F. (2000). The new organon (L. Jardine & M. Silverthorne, Eds.). Cambridge University Press. (Karya asal diterbitkan 1620)
Bentham, J. (1995). The panopticon writings (M. Božovič, Ed.). Verso. (Karya asal diterbitkan 1787)
Descartes, R. (1985). The philosophical writings of Descartes: Vol. 2 (J. Cottingham, R. Stoothoff, & D. Murdoch, Trans.). Cambridge University Press. (Karya asal diterbitkan 1641)
The Desilo Principles 2.0: An Epistemological Framework for Defragmanting the Rupture of the Modern Mind. Zaky Jaafar, author and publisher, 2026.
Foucault, M. (1970). The order of things: An archaeology of the human sciences. Vintage Books.
Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Trans.). Pantheon Books. (Karya asal diterbitkan 1975)
Muller, J. (2018). The tyranny of metrics. Minerva, 56(4), 393–413. https://doi.org/10.1007/s11024-018-9359-1
Shore, C. (2008). Audit culture and illiberal governance: Universities and the politics of accountability. Anthropological Theory, 8(3), 278–298. https://doi.org/10.1177/1463499608093815
Spence, C. (2009). Social accounting’s emancipatory potential. Critical Perspectives on Accounting, 20(2), 205–227. https://doi.org/10.1016/j.cpa.2007.06.002
Ulasan
Catat Ulasan